Burç Çeşitleri: Kaymalı Yatak, Delme Kılavuz ve Sıkma Burçları

Burç, bir milin ya da pimin içinde döndüğü, kaydığı veya yönlendirildiği silindirik bir yuvadır. Gövdeye takılan değiştirilebilir bir yüzey gibi çalışır. Aşınma burçta olur, pahalı gövde korunur; burç aşındığında yalnızca o parça değiştirilir. Bu yazıda kaymalı yatak burçlarını, delme kılavuz burçlarını ve sıkma burçlarını, hangi işte hangisinin seçileceğiyle birlikte anlatıyoruz.

Burç nedir, rulmandan farkı ne?

Rulmanda mil ile gövde arasında bilyeler ya da makaralar yuvarlanır. Burçta ise mil doğrudan burcun iç yüzeyinde kayar. Burç daha az yer kaplar, daha ucuzdur, darbeye ve titreşime daha toleranslıdır. Yüksek devirde ise sürtünme ve ısınma nedeniyle rulmanın gerisinde kalır. Bu yüzden düşük ve orta devirli, salınımlı ya da kirli ortamda çalışan mafsallarda burç; yüksek devirli millerde rulman tercih edilir.

Kaymalı yatak burçları

En yaygın burç tipidir. Düz burç tek çaplı bir kovandır. Flanşlı burçta bir uçta flanş bulunur; flanş hem eksenel yükü taşır hem de burcun gövdedeki konumunu belirler. Kademeli burç iki farklı dış çapla yataklama yapar. Burcun dış çapı gövdeye sıkı geçmeyle preslenir. İç çap ise mile göre boşluklu işlenir; katalogumuzdaki kaymalı burçlarda iç çap H7, mil tarafı e7, e8 ya da f7 gibi boşluklu sınıflarla eşleşir.

Preslemeden sonra iç çap neden küçülür?

Sıkı geçmeyle preslenen burç gövdenin içinde bir miktar sıkışır ve iç çapı daralır. Daralma, geçmenin sıkılığına ve burç cidarının kalınlığına bağlıdır. Mil–burç boşluğu kritikse burç preslendikten sonra iç çap raybalanır ya da işleme ölçüsü bu daralma hesaba katılarak belirlenir. İnce cidarlı burçlarda bu etki daha belirgindir.

Burç malzemeleri: bronz, pirinç, grafitli ve PTFE astarlı

• Bronz: yüksek yük ve darbe altında çalışan yataklar için klasik malzeme. Yağlamayla uzun ömürlüdür.
• Pirinç: hafif ve orta yüklerde, iyi işlenebilirliği ve düşük sürtünmesiyle ekonomik seçim.
• Grafitli burç: yüzeydeki cepler grafitle doldurulur; yağlamanın zor olduğu yerlerde kuru ya da az yağlı çalışabilir.
• PTFE astarlı burç: metal gövdenin içine PTFE esaslı kayma tabakası uygulanır; yağsız ve düşük sürtünmeli çalışma sağlar.
• Sertleştirilmiş çelik: delme kılavuz burçlarında; matkabın aşındırmasına dayanması için yüzeyi sertleştirilir.

Delme kılavuz burçları: DIN 179 ve DIN 172

Delme burcu bir fikstürde matkap ucunu iş parçasının üzerine tam doğru konumda indirir. Seri üretimde her parçada deliğin aynı yere açılmasını sağlar. Başsız (silindirik) tip DIN 179, başlı tip DIN 172 olarak bilinir. Başsız burç fikstür plakasının yüzeyiyle aynı hizada oturur; başlı burç ise başına dayanarak konumlanır. Matkabın aşındırmasına dayanmaları için sementasyon çeliğinden yapılıp sertleştirilir, iç ve dış çapları taşlanır.

Sıkma, redüksiyon ve özel amaçlı burçlar

Konik sıkma burcu, konik dış yüzeyi ve boyuna yarığı sayesinde bir göbeğe çekildiğinde mile radyal olarak sıkışır. Kama kanalı açmadan mil ile göbeği birbirine bağlamanın bir yoludur. Redüksiyon burcu büyük bir deliği daha küçük bir mile uydurur. İzolasyon burcu ise bir cıvatayı gövdeden elektriksel ya da ısıl olarak ayırır.

• Tırtıllı sıkı geçme burç: dış yüzeyi tırtıllıdır; plastik ya da alüminyum gövdeye preslendiğinde dönmeye karşı kilitlenir.
• Yağlamalı burç: iç yüzeyde yağ oluğu ve gres nipeli yuvası bulunur; periyodik yağlanan mafsallarda kullanılır.
• Keçe burcu: bir yağ keçesini doğru konumda tutan, iç yataklı sızdırmazlık burcudur.
• Dayanak burcu: mil üzerinde bir mesafeyi ya da hareket sınırını belirler.

Hangi burcu seçmeli? Karşılaştırma tablosu

Burçlar kayar otomatta nasıl üretilir?

Burç, kayar otomatta tek bağlamada bitebilen tipik bir parçadır. Dış çap, flanş, pahlar ve iç delik aynı çevrimde işlenir; iç ve dış çap aynı eksende kaldığı için eşmerkezlilik yüksek olur. Yağ olukları ve yan delikler tahrikli takımlarla tamamlanır. Ayyıldız Robotics, Goodway SW-20 kayar otomatta ⌀1–20 mm aralığında kaymalı yatak, kılavuz ve özel amaçlı burç üretir.

Sık Sorulan Sorular

Soru: Burç mu rulman mı kullanmalıyım? Düşük ve orta devirli, salınımlı, darbeli ya da kirli ortamda çalışan bağlantılarda burç daha uygundur ve daha az yer kaplar. Yüksek devirli ve sürekli dönen millerde sürtünme kaybı düşük olduğu için rulman tercih edilir.

Soru: Silindirik delme burcu nedir? Fikstür plakasına aynı hizada oturan başsız delme kılavuz burcudur, DIN 179 olarak bilinir. Matkabı her parçada aynı konuma yönlendirir; aşınmaya dayanması için sertleştirilir.

Soru: Burç preslendikten sonra mil neden sıkışıyor? Sıkı geçmeyle preslenen burcun iç çapı gövdenin baskısıyla bir miktar daralır. Boşluk kritikse burç preslendikten sonra iç çap raybalanır ya da işleme ölçüsü bu daralmaya göre seçilir.

Soru: Grafitli burç yağlama ister mi? Grafitli burç, yüzeyindeki grafit cepleri sayesinde yağlamanın zor olduğu yerlerde kuru ya da az yağlı çalışabilecek şekilde tasarlanır. Yük ve hız sınırları için üretici değerleri esas alınmalıdır.

Soru: Özel ölçüde burç üretiyor musunuz? Evet. ⌀1–20 mm aralığında teknik resme ya da numuneye göre burç üretilir. Katalogdaki standart ailelerde tahminî birim fiyat sayfada görünür; özel ölçüde fiyat teklifle verilir.