Hidrolik Rakor ve Nipel Çeşitleri: BSPP, BSPT, NPT ve Metrik Diş

Hidrolik ve pnömatik devrelerde boruyu, hortumu, valfi ve silindiri birbirine bağlayan parçalara rakor, iki ucu dişli kısa bağlantı parçalarına ise nipel denir. Bir rakorun basınca dayanması kadar, karşı parçaya doğru dişle ve doğru sızdırmazlık yöntemiyle bağlanması da önemlidir. Sahadaki kaçakların önemli bir kısmı, birbirine benzeyen ama uyumsuz iki diş tipinin zorlanarak takılmasından kaynaklanır. Bu yazıda yaygın diş tiplerini, rakor çeşitlerini ve sipariş verirken nelere dikkat edileceğini anlatıyoruz.

Rakor ile nipel arasındaki fark

Rakor genel bir addır: hattaki iki elemanı bağlayan her bağlantı parçasını kapsar. Nipel ise rakorun özel bir türüdür. İki ucu da dişli, çoğunlukla ortasında anahtar ağzı olan kısa bir gövdedir. Düz nipel aynı ölçüdeki iki dişi birleştirir. Redüksiyon nipel iki farklı ölçüyü birbirine bağlar. Diğer rakor tiplerinde bir uç dişli, diğer uç hortum, boru ya da hızlı bağlantı için şekillendirilmiştir.

Diş tipleri: BSPP, BSPT, NPT ve metrik

Rakor seçiminde ilk karar diş tipidir. Diş tipi hem karşı parçaya uyumu hem de sızdırmazlığın nasıl sağlanacağını belirler. Temelde iki yaklaşım vardır: paralel dişte sızdırmazlık conta, O-ring ya da metal yüzeyle sağlanır; konik dişte ise diş kendisi sıkıştıkça sızdırmazlık yapar.

BSPP (G) ve BSPT (R)

İngiliz boru dişi Avrupa'da ve Türkiye'de en yaygın boru dişidir. Diş profili 55°'lik Whitworth biçimindedir. Paralel olanı ISO 228-1'de G harfiyle gösterilir, örneğin G1/4. Konik olanı ISO 7-1'de tanımlıdır: R konik dış dişi, Rc konik iç dişi, Rp ise konik dış dişle eşleşen paralel iç dişi gösterir. Koniklik 1:16'dır, yani çap her 16 mm boyda 1 mm değişir. G dişli bir bağlantıda sızdırmazlık için dişe bant sarmak işe yaramaz; sızdırmazlık rakorun alnındaki conta ya da O-ring ile sağlanır.

NPT

Amerikan konik boru dişidir. Koniklik BSPT ile aynıdır (1:16), ama diş açısı 60°'dir ve bazı boyutlarda inç başına diş sayısı farklıdır. Bu yüzden 1/4" BSPT ile 1/4" NPT dişler birkaç tur birbirine takılabilir, ama tam oturmaz ve kaçak yapar. Amerikan menşeli pompa, valf ve silindirlerde NPT ile karşılaşılır.

Metrik ince diş

Hidrolikte metrik bağlantılar çoğunlukla ince hatvelidir, örneğin M12×1,5 ya da M16×1,5. Port tarafında sızdırmazlık ISO 6149'da O-ring ile, ISO 9974'te ise conta ya da metal yüzey oturmasıyla sağlanır. 24° konik bağlantılar (ISO 8434-1, eski adıyla DIN 2353) da metrik dişlidir: borunun ucuna takılan kesme bileziği, rakor gövdesindeki 24°'lik koniye oturarak sızdırmazlık yapar. Katalogumuzdaki rakor varyantlarının tamamı metrik dişlidir; ince hatveli olanlar M10×1, M10×1,25, M12×1,5, M8×1 ölçülerindedir.

37° havşa ve O-ring alın sızdırmazlıklı bağlantılar

Amerikan kökenli makinelerde iki bağlantı tipine daha sık rastlanır. JIC olarak bilinen 37° havşalı bağlantı (SAE J514, ISO 8434-2) boru ucundaki 37°'lik havşanın rakor konisine metal metale oturmasıyla sızdırmazlık yapar. O-ring alın sızdırmazlıklı bağlantıda (ORFS, ISO 8434-3) ise rakorun düz alnındaki kanala yerleşen O-ring, karşı parçanın düz yüzeyine bastırılır. Bu iki tipte bağlantı dişi çoğunlukla inç ölçülü UN/UNF dişidir. Görünüşleri birbirine benzese de 24°, 37° ve ORFS bağlantılar birbirinin yerine kullanılamaz.

1/4 inç neden 13 mm? Boru dişi ölçüleri

Boru dişlerinde ölçü adı, dişin çapını değil, tarihsel olarak borunun iç çapına yakın bir nominal değeri gösterir. Bu yüzden G1/4 dişin dış çapı 6,35 mm değil, yaklaşık 13,2 mm'dir. Kumpasla ölçülen dış çap ile ölçü adı arasındaki bu fark, sahada en sık karıştırılan konulardan biridir. Aşağıdaki tablo sık kullanılan dört boyutu karşılaştırır.

Tablonun imalat açısından bir sonucu da vardır. Dış dişli bir parça, işlendiği çubuktan büyük olamaz. G1/2 dişin dış çapı 20,955 mm olduğu için ⌀20 mm çubuk kapasiteli bir kayar otomatta G1/2 dış diş işlenemez; G3/8 (16,662 mm) bu sınırın içinde kalır. Teklif istemeden önce bu basit kontrol zaman kazandırır.

Rakor ve nipel çeşitleri

• Düz nipel: aynı ölçüdeki iki dişi birleştirir. Ortasında anahtar ağzı ve boydan boya akış deliği bulunur.
• Redüksiyon nipel: farklı ölçüdeki iki dişi birleştirir, örneğin M10'dan M8'e geçiş.
• Banjo cıvatası: içi eksenel delikli, gövdesinde radyal delik bulunan cıvatadır. Halka biçimli banjo rakoru gövdeye bağlar; sızdırmazlık iki yandaki yassı contalarla sağlanır. Dar alanda 90° dönüş gereken yerlerde kullanılır.
• Bulkhead (panel geçiş) nipeli: bir paneli ya da tank cidarını geçerek iki tarafı bağlar; panele iki somunla sabitlenir.
• Geçme (kompresyon) rakor: boruyu, gövde ile somun arasında sıkışan bir bilezikle tutar. Boruya diş açmak gerekmez.
• Kör tapa: kullanılmayan portu kapatır.
• Tırtıllı hortum ucu: hortumun içine geçen tırtıllı ya da kademeli uç, kelepçeyle sabitlenir. Düşük basınçlı hava ve su hatlarında kullanılır.

Malzeme ve yüzey

• Çelik: hidrolik rakorlarda en yaygın malzemedir. Korozyona karşı çoğunlukla çinko esaslı bir kaplamayla korunur.
• Paslanmaz çelik: nemli, kimyasal ya da gıda ile temas eden ortamlar için. Diş sürtünmesi yüksek olduğundan montajda dişin sarmaması için yağlama önemlidir.
• Pirinç: düşük basınçlı hava, su ve yakıt hatlarında. İşlenmesi kolay, korozyona dayanıklıdır.

Rakorun dayanacağı basınç; malzemeye, et kalınlığına, diş ölçüsüne ve sızdırmazlık tipine birlikte bağlıdır. Bu yüzden basınç değeri parça bazında, sistemin tasarımcısı tarafından belirlenmeli ve teknik resimde ya da talepte belirtilmelidir.

Rakor siparişinde neleri belirtmeli?

• Her iki ucun diş tipi ve ölçüsü: G1/4, R1/4, 1/4 NPT ya da M14×1,5 gibi tam gösterimle.
• Sızdırmazlık yöntemi: conta, O-ring, 24° koni ya da konik diş.
• Malzeme ve kaplama.
• Çalışma basıncı ve akışkan.
• İç akış deliğinin çapı ve anahtar ağzı ölçüsü.

Katalogumuzda 14 rakor ailesinde toplam 133 varyant yer alır. Düz ve redüksiyon nipelden banjo cıvatasına, kör tapadan 24° konik uca kadar uzanır.

Sık Sorulan Sorular

Soru: BSPP ile BSPT birbirine takılır mı? Cevap: Diş açısı ve hatve aynı olduğu için takılabilir, ama G (ISO 228-1) paralel diş sızdırmazlık için tasarlanmamıştır. R konik dış dişi G iç dişe takmak güvenilir bir sızdırmazlık vermez. Diş üzerinde sızdırmazlık isteniyorsa R dış diş, ISO 7-1'in kendi iç dişleri olan Rc ya da Rp ile eşleştirilmelidir.

Soru: 1/4 NPT ile 1/4 BSPT aynı mıdır? Cevap: Hayır. İkisinin konikliği aynıdır, ama diş açısı farklıdır (60° ve 55°) ve 1/4" boyutunda inç başına diş sayısı 18 ile 19'dur. Birkaç tur takılabilirler, ama sızdırmazlık sağlanmaz.

Soru: Diş tipini nasıl anlarım? Cevap: Dış çapı kumpasla, hatveyi diş tarağıyla ölçün ve dişin paralel mi konik mi olduğuna bakın. Ölçülen dış çapı bu yazıdaki tabloyla karşılaştırmak boyutu bulmanızı sağlar.

Soru: Katalogda olmayan bir rakoru üretebilir misiniz? Cevap: Teknik resme ya da numuneye göre üretim yapılır. Dış dişin ve gövdenin ⌀20 mm çubuk kapasitesine sığması gerekir; uygunluk teklif aşamasında değerlendirilir.

Katalog ve teklif

Aşağıdaki ailelerin ölçü şemalarına ve standart varyantların tahminî birim fiyatına katalogdan ulaşabilirsiniz. Özel bir rakor için teknik resminizi ya da numunenizin fotoğrafını iletişim sayfasındaki formdan gönderebilirsiniz.